Rys Historyczny

Teren Młodego Miasta usytuowany jest po północnej stronie historycznej dzielnicy Gdańska – Starego Miasta. Teren obejmuje w większości fragment obszaru dawnej Stoczni Cesarskiej i jej styk z późniejszą Stocznią Schichaua. Wyjątkiem jest południowa część obszaru, na której znajdowała się do 1945 r. zabudowa miejska o przewadze funkcji mieszkaniowej. Aż do końca XIX wieku obszar ten i jego najbliższe otoczenie stanowił przedpole dawnych fortyfikacji miasta – pierwotnie położonych nieco bardziej na południe, średniowiecznych, następnie nowożytnych.

Do początków wieku XVII tereny te, położone nad Wisłą były nieużytkami lub w niewielkim stopniu wykorzystywane były wyłącznie rolniczo. Układ hydrograficzny ukształtował się tu zresztą dość późno, bo dopiero po powodzi z 1371 r., kiedy to koryto Wisły, w wyniku wielkiej powodzi przesunęło się kilkaset metrów na północ.

Istnieje jednak hipoteza, że na tym terenie znajdowała się także zabudowa założonego w 1380 r. przez Krzyżaków Młodego Miasta (na pewno znajdowały się tu place składowe przeznaczone dla niego), konkurencyjnego gospodarczo w stosunku do Głównego Miasta. Jeżeli ta hipoteza odpowiada prawdzie, to mogło ono znajdować się na południe od linii wyznaczonej przez obecne ogrodzenie terenów Stoczni Gdańskiej w rejonie Placu Solidarności i ciągnęło się aż do linii kolejowej. Młode Miasto zostało rozebrane przez Gdańszczan po 1454 r., zaś jego mieszkańców przesiedlono na teren Starego Miasta. Ok. 1480 r. rozpoczęto budowę murów obronnych Starego Miasta, wówczas obszar opracowania znalazł się na ich przedpolu. Nie zmieniło to jednak w żaden sposób użytkowania tych terenów.

Sytuacja urbanistyczna obszaru i jego bezpośredniego sąsiedztwa uległa znaczącym zmianom w latach 1625–36. Wybudowany został wówczas północny ciąg nowożytnych fortyfikacji Gdańska. Były to wały obronne o narysie bastionowym, typu holenderskiego. Składały się one z 4 bastionów (licząc od zachodu: Św. Jakuba, Lis, Ryś i Grad zwany także Motławskim). Największym był bastion Św. Jakuba posiadający tzw. nadszaniec i ceglany mur skarpowy (nie miał on jednak żadnych podziemnych kazamat ani magazynów), pozostałe były bastionami całkowicie ziemnymi. Przed bastionami znajdowała się podwójna fosa. Rozdzielający ją wąski pas terenu (przedwał) został wyposażony w 1711 r. w niewielkie place broni w wewnętrznych narożnikach. W tym przesmyku ziemnym, na wprost narożnika bastionu Lis znajdowała się Śluza Szpitalna – stanowiąca północny odpowiednik istniejącej do dziś Śluzy Kamiennej. Taka sama była zresztą jej rola – regulowała ona poziom wody w fosach. Na wprost narożnika bastionu Św. Jakuba zlokalizowana była niewielka luneta. Na pozostałym obszarze pomiędzy zewnętrzną fosą, a korytem Wisły znajdowały się składy drewna poprzecinane licznymi kanałami. Taki stan zagospodarowania terenu utrzymał się do końca I połowy XIX w., zaś kanały przetrwały do lat 30-tych XX w.

W 1844 r rząd pruski kupił od gminy Gdańsk grunty położone na północ od wałów miejskich. Na tym obszarze utworzono magazyny marynarki wojennej z warsztatami remontowymi. Był to początek działalności przemysłowej i stoczniowej na terenie obecnej Stoczni Gdańskiej. Powstała wówczas zabudowa była drewniana i nie przetrwała do dzisiaj.

Już w połowie XIX wieku rozpoczęto rozbudowę zakładu i w 1850 r. uruchomiono pierwszą pochylnię. 24.08.1850 r. położono na niej stępkę pod budowę pierwszego okrętu. Od tego czasu datuje się nazwa „Stocznia Królewska” (Königliche Werft). Wobec, wynikającego z ograniczeń budowlanych na przedpolu Twierdzy Gdańsk, zakazu wznoszenia budynków murowanych także i ta stocznia posiadała zabudowę drewnianą, która nie przetrwała do dzisiaj. W 1866 r. tereny stoczniowe uzyskały połączenie kolejowe z Nowym Portem, gdańskim dworcem kolejowym na południu Wyspy Spichrzów i poprzez Tczew z resztą państwa pruskiego.

Od 1871 r. stocznia zmienia nazwę na „Stocznia Cesarska” (Kaiserliche Werft). Poważniejszy rozwój stoczni był jednak hamowany obowiązującymi w dalszym ciągu ograniczeniami budowlanymi twierdzy (najbardziej rygorystyczne ograniczenia obowiązywały w odległości 600 m do umocnień, a więc w obszarze na którym położona była stocznia).

Po wschodniej stronie „Stoczni Cesarskiej” w roku 1889 rozpoczęła się budowa drugiej w tym rejonie stoczni – „Stoczni Schichaua”. Jej lokalizacja była możliwa dopiero częściowym zniesieniu ograniczeń budowlanych Twierdzy Gdańsk.

Koniec XIX wieku przyniósł zasadnicze zmiany w układzie przestrzennym obszaru i jego bezpośredniego otoczenia. Opracowany w pracowni braci Zeuner, pod kierunkiem Jacobusa Stübbena już w roku 1893 projekt zabudowy obszarów pofortecznych, obejmujący także interesujący nas rejon północnego ciągu fortyfikacji przedstawiał spójne i jasne rozwiązanie, stwarzające dogodne warunki dla komunikacji, pozwalające na budowę nowoczesnych gmachów. Podstawowym założeniem tego planu była budowa „półobwodnicy” (Ringstrasse) centrum miasta biegnącej na północ od ul. Wałowej. Obsadzona była ona, na opracowywanym obszarze,  szpalerami drzew oraz przebiegała przez duży, projektowany na zachodnim przedpolu bastionu Św. Jakuba, zieleniec (Plac Hanzy). Tereny na północ od Ringstrasse przeznaczano na funkcje związane z gospodarka morską, handlem i administracją (w tym wojskową). Tereny stykowe ze Stocznią Cesarską planowano włączyć w jej obręb. Nowa ulica miała być połączona z ul. Wałową szeregiem połączeń poprzecznych wyznaczających podział terenu na kwartały. W roku 1895 podjęto ostateczną decyzję o likwidacji zachodniego pasa wewnętrznego ciągu fortyfikacji miejskich. Realizację północnego frontu zabudowy rozpoczęto ok. 1904 r. Centralnym punktem tej nowej dzielnicy stał się duży zieleniec – Plac Hanzy (Hansaplatz), przy którym zlokalizowano reprezentacyjne obiekty tego fragmentu miasta: Archiwum Państwowe, Bibliotekę Gdańską, Szkołę Św. Piotra (wszystkie te obiekty istnieją do dzisiaj) oraz założenie przeznaczone na siedzibę Prezydenta Rejencji (nie istnieje). Nowe obiekty kubaturowe projektowano, zgodnie z obowiązującym wówczas kanonem architektonicznym, w formach eklektycznych.

Pomimo wytyczenia Ringstrasse na planach zrealizowana została ona tylko częściowo (do ul. Lisia Grobla), obszar na wschód od tej ulicy przeznaczony został pod rozbudowę gazowni, zaś większość terenu położonego na zachód stanowiły obiekty administracyjne i magazynowe armii. Dzisiaj jedynym śladem ulicy Ringstrasse jest zachodni odcinek ul. Gazowniczej.

Lata międzywojenne nie przyniosły zmian w układzie urbanistycznym omawianego obszaru. W niedalekim jego sąsiedztwie powstał natomiast najcenniejszy, pod względem architektonicznym obiekt międzywojennego Gdańska. Jest to zaprojektowana w stylu ekspresjonizmu przez arch. Adolfa Bielefelda w Kasa Chorych przy ul. Wałowej. Powstała ona w latach 1924–27.

W roku 1940 przygotowano plan przebudowy Śródmieścia Gdańska, który w sposób zdecydowany miał zmienić jego układ urbanistyczny. Planowano bowiem budowę kolejowej i drogowej obwodnicy Śródmieścia Gdańska oraz przeznaczenie terenów pomiędzy nimi na tereny parkowe izolujące funkcje przemysłowe zachowane nad Wisłą od mieszkaniowo – usługowych funkcji pozostałych obszarów śródmiejskich. Plany te jednak pozostały jedynie w fazie koncepcji.

W trakcie działań wojennych zniszczeniu uległa część zabudowy. Dotyczy to szczególnie zabudowy po północnej i zachodniej stronie Placu Hanzy. Na terenie stoczni zdewastowana została większość urządzeń, budynki zaś ocalały.

W początkowym okresie odbudowy Gdańska obejmującym II połowę lat 40-tych XX wieku, w poszukiwaniu nowych terenów dla lokalizacji instytucji i budynków usługowych zwrócono uwagę na obszar między Dworcem Głównym a terenami stoczniowymi. Były one pozbawione zabytkowych monumentów i niemal całkowicie zniszczone (za wyjątkiem budynków w tzw. „trójkącie naukowym”). Chęć powiększenia terenów śródmieścia i zbliżenia ich do portu i Wisły spowodowała opracowanie koncepcji przesunięcia centrum miasta na tereny bezpośrednio przylegające do terenów stoczniowych, a nawet zaanektowanie części z nich położonych na styku Stoczni Gdańskiej (d. Cesarskiej) i Schichaua. Osią kompozycyjną tej nowej dzielnicy miała być arteria poprowadzona od Dworca Głównego w przybliżeniu trasą Wałów Piastowskich i ul. Jaracza przez zachodnią część Wyspy Ostrów do ul. Marynarki Polskiej w Letnicy. Trasa ta została nazwana „osią dyspozycji morskiej” i miały wokół niej grupować się urzędy i instytucje związane z gospodarką morską. Jako pierwszy przy tej osi wzniesiono w 1947/48 r. zaprojektowany przez Witolda Minkiewicza biurowiec Centrali Zbytu Produktów Przemysłu Węglowego u wylotu nowej ul. Rajskiej w ul. Wały Piastowskie (obecnie, po znaczącej przebudowie elewacji budynek jest siedzibą krajowych i regionalnych władz NSZZ „Solidarność”). Przeprowadzono również konkurs na mające się znaleźć przy tej osi budynki Zarządu Portu i Gdańskiego Urzędu Morskiego. Jednakże potrzeby terenowe dla rozwoju funkcji stoczniowych przekreśliły możliwość realizacji tej koncepcji urbanistycznej. W ten sposób „oś dyspozycji morskiej” ograniczona została do zaledwie 300 metrowego odcinka ul. Wały Piastowskie – nazwanego w kolejnych koncepcjach i projektach urbanistycznych „osią na stocznie”.

Stocznia Gdańska w grudniu 1970 r. stanowiła centrum, krwawo stłumionych przez ówczesne władze, wolnościowych protestów robotników. Widownią najbardziej krwawych zajść był właśnie plac przed bramą nr 2, przed którą 16 grudnia 1970 r. zginęli pierwsi robotnicy.

14 sierpnia 1980 r. wybuchł na terenie stoczni strajk, który po kilku dniach objął zakłady w całym Trójmieście, a  następnie w całej Polsce. 17 sierpnia na bramie nr 2 zawisło 21 postulatów strajkujących robotników, tablica z tymi postulatami wpisana została w 2003 r. na listę Pamięć Świata UNESCO.  Na terenie Stoczni Gdańskiej w sali BHP znajdowało się zaś centrum walki o wolność. W sali tej stający na czele MKS Lech Wałęsa podpisał z władzami komunistycznymi porozumienie, na mocy którego powstał pierwszy w państwach ówczesnego bloku wschodniego niezależny od władz związek zawodowy – „Solidarność”.

16 grudnia 1980 r. na placu przed bramą nr 2 odsłonięto pomnik Poległych Stoczniowców autorstwa Bogdana Pietruszki. Trzy krzyże stanowiące główny element plastyczny pomnika i placu są symbolami wystąpień robotniczych w PRL w latach 1956, 1970 i 1976. W odsłonięciu Pomnika wzięły udział dziesiątki tysięcy mieszkańców Gdańska.

Po kilkudniowym strajku ogłoszonym po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 r., przez władze PRL, stanu wojennego stocznia została spacyfikowana przez milicję.

W 1988 r. ponownie wybuchnął strajk w Stoczni Gdańskiej, który zainicjował podobne strajki w kilkunastu innych miastach Polski. Strajki te były bezpośrednim początkiem przemian politycznych, które doprowadziły do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1989 r.

Już w II połowie lat 80-tych XX wieku, na skutek polityki ówczesnych władz PRL, sytuacja ekonomiczna stoczni stawała się coraz gorsza. Efektem są ograniczenia w produkcji stoczni odczuwalne do dzisiaj. Jednocześnie jednak ograniczenie wielkości produkcji stworzyło możliwość włączenia terenów postoczniowych w organizm Śródmieścia Gdańska.

 

Najistotniejszymi zmianami w układzie urbanistycznym wprowadzonymi po wojnie było:

  • Wytworzenie nowej ulicy – Wałów Piastowskich i budowa budynku obecnej siedziby NSZZ „Solidarność”– „oś na stocznie” w końcu lat 40-tych .
  • Likwidacja zabudowy po północnej stronie dawnego Placu Hanzy (wlot ul. Łagiewniki w ul. Jana z Kolna) i włączenie większości tych terenów w obszar Stoczni Gdańskiej.
  • Budowa w latach 60-tych dwóch dziesięciokondygnacyjnych budynków mieszkaniowych przy ul. Doki.
  • Budowa Pomnika Poległych Stoczniowców wraz z zagospodarowaniem placu wokół niego.

Na podstawie opracowania arch. Joanny Labenz
oraz arch. Grzegorza Sulikowskiego

Reklamy